Η δεκαετία της συρρίκνωσης στα σχολεία: Πώς η δημογραφική κρίση επαναπροσδιορίζει τον χάρτη της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Οι αριθμοί για την εξέλιξη της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα μας αποτυπώνουν μια ανησυχητική πραγματικότητα: τα ελληνικά σχολεία αδειάζουν σταθερά και αθόρυβα.

 

Τα επίσημα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ) για την πορεία της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (νηπιαγωγεία και δημοτικά) κατά τη δεκαετία 2015/2016 – 2024/2025 αποτυπώνουν με τον πιο ανάγλυφο τρόπο μια αθόρυβη, αλλά βαθιά διαρθρωτική αλλαγή: τη συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού της χώρας.

Δεν πρόκειται πλέον για μια προσωρινή διακύμανση ή για μια τοπική ιδιαιτερότητα, αλλά για μια εικόνα υποχώρησης που επαναπροσδιορίζει εκ θεμελίων τον εκπαιδευτικό και δημογραφικό χάρτη της Ελλάδας.

Η δεκαετής κάθοδος: Το χρονικό της αλλαγής στα σχολεία

Ανατρέχοντας στα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, η πτωτική πορεία αποκαλύπτει μια σταθερή αποψίλωση. Στο σχολικό έτος 2015/2016, οι μαθητές των δημοτικών σχολείων σε ολόκληρη τη χώρα ανέρχονταν σε 642.707. Δέκα χρόνια αργότερα, για το σχολικό έτος 2024/2025, ο αντίστοιχος αριθμός έχει περιοριστεί στις 548.873.

Αυτό σημαίνει ότι μέσα σε μόλις μία δεκαετία  δημοτικά σχολεία της χώρας μένουν φτωχότερα κατά περίπου 93.834 μαθητές, μια μείωση που αγγίζει το 14,6% σε επίπεδο δεκαετίας. Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από την πορεία των νηπιαγωγείων, όπου οι εγγεγραμμένοι μαθητές από 155.243 το 2015/2016 διαμορφώνονται σε 165.597 το 2024/2025, περνώντας μάλιστα από μια φάση προσωρινής κορύφωσης γύρω στο 2021/2022 (177.372 μαθητές) για να ακολουθήσουν έκτοτε εκ νέου καθοδική τροχιά (μείωση 1,4% μόνο μεταξύ 2023/2024 και 2024/2025).

Η καμπύλη στο γράφημα της ΕΛΣΤΑΤ δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών: η γενετική βάση της χώρας στενεύει σταθερά. Κάθε χρόνο, οι νέες εγγραφές αδυνατούν να καλύψουν το κενό που αφήνουν οι μαθητές που αποφοιτούν, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την τελευταία χρονιά (2024/2025), όπου οι αποφοιτήσαντες μαθητές στα δημοτικά παρουσίασαν νέα μείωση της τάξης του 5,1% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος.

Σχολεία που λιγοστεύουν, εκπαιδευτικοί που αυξάνονται

Εστιάζοντας πιο στενά στην τελευταία σύγκριση μεταξύ των σχολικών ετών 2023/2024 και 2024/2025, οι τάσεις παραμένουν σαφείς:

• Οι σχολικές μονάδες: Μειώθηκαν κατά 1,2% στα νηπιαγωγεία και κατά 0,4% στα δημοτικά σχολεία πανελλαδικά. Τα «λουκέτα» ή οι συγχωνεύσεις σχολικών μονάδων αποτελούν αναπόφευκτη συνέπεια της έλλειψης παιδιών, ιδίως στην περιφέρεια.
• Το διδακτικό προσωπικό: Σε αντίθεση με τον αριθμό των μαθητών, το διδακτικό προσωπικό παρουσίασε μικρή αύξηση κατά 2% στα νηπιαγωγεία και 0,5% στα δημοτικά.
• Η αναλογία δασκάλου-μαθητή: Ως αποτέλεσμα της μείωσης των μαθητών σε συνδυασμό με την παρουσία των εκπαιδευτικών, η αναλογία βελτιώθηκε αριθμητικά. Για το 2024/2025 η αναλογία ήταν 1 εκπαιδευτικός ανά 7,4 μαθητές στα νηπιαγωγεία και 1 προς 7 στα δημοτικά (από 1 προς 7,6 και 1 προς 7,2 αντίστοιχα την προηγούμενη χρονιά).

Ωστόσο, η στατιστική αυτή «πολυτέλεια» στη στελέχωση κρύβει μια στρέβλωση: ενώ στα χαρτιά η αναλογία πέφτει, στην πράξη οι σχολικές τάξεις στην επαρχία διαλύονται ή μετατρέπονται σε ολιγοθέσια, ενώ στα μεγάλα αστικά κέντρα ο συνωστισμός παραμένει.

Ο «συγκεντρωτισμός» της Αττικής και οι ανισότητες της περιφέρειας

Το δημογραφικό πρόβλημα συνοδεύεται από μια έντονη γεωγραφική ανισορροπία. Η Περιφέρεια Αττικής εξακολουθεί να λειτουργεί ως το τεράστιο «σφουγγάρι» του πληθυσμού της χώρας. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, η Αττική συγκεντρώνει το 36,0% του συνολικού σχολικού πληθυσμού των νηπιαγωγείων και το 35,9% των δημοτικών της Ελλάδας.

Αυτό σημαίνει ότι πάνω από το ένα τρίτο των παιδιών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης ζουν και κινούνται εντός του Λεκανοπεδίου. Την ίδια στιγμή, οι ακριτικές και ορεινές περιφέρειες της χώρας βιώνουν με δραματικότερους όρους τη συρρίκνωση. Στη Δυτική Μακεδονία, στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, αλλά και σε περιοχές της Ηπείρου και της Πελοποννήσου, οι σχολικές μονάδες κλείνουν η μία μετά την άλλη, καθώς ολόκληρα χωριά ερημώνουν από νέες οικογένειες.

Κατά την τελευταία τριετία αναφέρονται συνολικά 46 συγχωνεύσεις Δημοτικών και 253 συγχωνεύσεις Νηπιαγωγείων, ενώ στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται επιμέρους συγχωνεύσεις 23 Δημοτικών και 120 Νηπιαγωγείων ενώ είναι σημαντικό να αναφερθεί πως οι νέοι κάτω των 15 ετών αποτελούν μόλις το 12% έως 13% του πληθυσμού της χώρας.

Το αύριο: Μια κρίση που απαιτεί εθνικό σχεδιασμό

Η «σιωπή» στα θρανία δεν είναι απλώς ένας αριθμητικός δείκτης· είναι ο προάγγελος μιας βαθύτερης κοινωνικής και οικονομικής μεταβολής. Η μείωση των μαθητών κατά σχεδόν 100.000 άτομα μέσα σε μία δεκαετία στα δημοτικά σχολεία σηματοδοτεί ότι το ασφαλιστικό, η αγορά εργασίας, η περιφερειακή ανάπτυξη και η ίδια η βιωσιμότητα της ελληνικής κοινωνίας εισέρχονται σε αχαρτογράφητα νερά.

Το ερώτημα που προβάλλει επιτακτικότερο από ποτέ δεν αφορά μόνο το πώς θα διαχειριστούμε τα κλειστά σχολεία, αλλά το πώς η Πολιτεία θα τολμήσει να αντιμετωπίσει τη ρίζα του κακού: το δημογραφικό τέλμα. Αν η δεκαετία που πέρασε κατέγραψε τη «σιωπή», η επόμενη δεκαετία θα κρίνει αν αυτή η «σιωπή» μετατραπεί σε μόνιμη ερημοποίηση ή σε αφετηρία μιας ουσιαστικής αναγέννησης.