Κάστρο τ' Απαλίρου

Διαβάζουμε στο περιοδικό του Ιστορικού Ομίλου Νάξου Φλέα, τ. 50: "Στα τέλη του 7ου ή στις αρχές του 8ου αι. στη Νάξο οικοδομείται το Kάστρο τ’ Απαλίρου, «τη δύσκολη περίοδο των πρώτων αραβικών επιδρομών. 
Το Κάστρο ελέγχει εκτεταμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Νάξου, Πάρου και Ίου, που αποτελούσε τμήμα της θαλάσσιας διαδρομής από την Κρήτη στην Κωνσταντινούπολη με ενδιάμεσο σταθμό στην Ίο […]. 
Την περίοδο αυτή οι κάτοικοι των παράλιων οικισμών της Νάξου αναγκάσθηκαν να μετακινηθούν σε ασφαλέστερα μέρη της ενδοχώρας». Κι ο Περ. Γ. Ζερλέντης προσθέτει, «Μεσημβρινώς της νήσου Νάξου διασώζονται ίχνη οικίσεων βυζαντινών χρόνων πολλά, επονομαζόμενα εισέτι Κάτω Χωριά, εν θέσει δε Λαθρίνος, ως

παραδίδουσιν οι κάτοικοι των μεσημβρινών μερών έκειτο η μητρόπολις της νήσου, ίσως και υπό πολιτικήν και εκκλησιαστικήν δικαιοδοσίαν, ένθα εκ των πέριξ προσερχόμενοι έπαιζον το πένταθλον. Γέμει δε η θέσις εκκλησιών βυζαντινού ρυθμού, έτι δε και αι προσωνυμίαι των μερών εκείνων δηλούσιν αρχαίας οικίσεις. Φαίνεται δ’ ότι επί Βυζαντινών εκεί ην ο περισσότερος πληθυσμός της νήσου, συνοικισθείς ένεκα των αλλεπάλληλων πειρατικών επιδρομών, προστατευόμενος υπό του φρουρίου Απαλίρη, διασώζοντος εισέτι λαμπρά ερείπια».
Σύμφωνα πάντα με τον Περ. Γ. Ζερλέντη το Κάστρο έλαβε το όνομά του, «Απαλίρη», από τις άφθονες απαλιριές που φυτρώνουν σ’ αυτό, δηλαδή το θάμνο που οι φυτολόγοι καλούν Rhamnus oleoides Lin. 
Στην Ίο επίσης έχει εντοπιστεί σημαντικό βυζαντινό κάστρο σε οπτική επαφή με το Κάστρο τ’ Απαλίρου, όπως μας πληροφορεί η Βάσω Πέννα. Με την ανοικοδόμηση του Κάστρου τ' Απαλίρου η Νάξος, αποτέλεσε «επαρχία φρουρά και τροφοδότη», που συνέβαλε με τις δυνατότητές της στη βιωσιμότητα της Βασιλεύουσας. Η επικοινωνία με την Κωνσταντινούπολη είχε σταθεροποιηθεί."